Back to top

Drieëntwintig liquidaties tijdens bezetting

Liquidaties in Amsterdam weergeven op een grotere kaart

Tijdens de Duitse bezetting heeft het Amsterdamse verzet 23 mensen geliquideerd en nog eens 4 personen gedood tijdens schietpartijen, zo blijkt uit een recent onderzoek. Als vergelding hebben de Duitsers tientallen mensen gefusilleerd. Het verzet was in Amsterdam overigens minder gewelddadig dan in Rotterdam.

Op 22 juli 1943 schoot student Sape K. de joodse tandarts Henri Eugène Benedictus de J.C. in zijn spreekkamer dood omdat hij adressen van joodse patiënten had doorgegeven aan de Sicherheitspolizei. De dader probeerde te ontsnappen op een gestolen fiets, maar omstanders probeerden de diefstal te verhinderen. Op de Van Baerlestraat gooide een glazenwasser zijn ladder voor de fiets, waarna K. werd gearresteerd. In oktober werd hij gefusilleerd.

De liquidatie van de tandarts is één van de 500 voorbeelden van liquidaties door het Nederlandse verzet die Jack Kooistra en Albert Oosthoek hebben verzameld. Ze gebruiken de term liquidatie vrij losjes en gebruiken hem soms ook voor ogenschijnlijk spontane acties.

Eerder dit jaar verscheen al een onderzoek van Eric Slot naar criminele liquidaties. Volgens Slot was er in Amsterdam tijdens de oorlog meer geweld dan in de voorgaande jaren, waarin er in Amsterdam 2 tot 3 moorden per jaar werden gepleegd en liquidaties zeldzaam waren. Tegenwoordig fluctueert het aantal criminele liquidaties in Amsterdam tussen de 1 en 11 per jaar.

Vuurwapens

Het boek van Kooistra en Oosthoek citeert historicus Lou de Jong, die het aantal liquidaties door het Amsterdamse verzet schat op 28, tegenover 80 in Rotterdam. Niet alleen was het Amsterdamse verzet minder gewelddadig, het lijkt ook zorgvuldiger te zijn geweest dan het verzet in sommige andere steden. Volgens de inventarisatie van Kooistra zijn er flink wat mensen onterecht geliquideerd in steden als Rotterdam (13) en Den Haag (7), maar geen enkele in Amsterdam.

Volgens Oosthoek hield het Nederlandse verzet zich vooral bezig met hulpverlening en niet zozeer met het bestrijden van de Duitsers. De situatie veranderde echter toen de repressie harder werd in 1943. Het verzet besloot Duitsers en collaborateurs te doden, soms omdat ze een gevaar vormden voor leden van het verzet of voor onderduikers en soms uit wraak.

Over het algemeen werd niet lichtvaardig gedacht over het doden van mensen. In de illegale pers werd gediscussieerd over de vraag of zulke acties wel legitiem waren. In Friesland vormde het verzet een ‘Veemgericht’, een rechtbank die bestond uit ontslagen rechters die toestemming moesten geven voor liquidaties. In sommige gevallen drongen ze aan op aanvullend onderzoek of bepleitten ze een alternatief, zoals opsluiting in de psychiatrische inrichting in Franeker.

Oosthoek stelt dat het Nederlandse verzet nadeel ondervond van het feit dat Nederland lange tijd neutraal was geweest. Niemand wist goed hoe je iemand doodmaakt. Vaak gebruikte men vuurwapens, ondanks de risico’s die dit met zich meebracht.

Verraders

Acties verliepen niet altijd volgens plan. Verzetslieden probeerden op 23 oktober 1944 Herbert Gottlob Friedrich O. van de Sicherheitsdienst te ontvoeren. Een fles chloroform brak voortijdig. Men kreeg het niet voor elkaar om O. in een auto te duwen en schoot hem dood. Als vergelding fusilleerden de Duitsers de volgende dag 29 mensen op de Apollolaan, waar de aanslag ook had plaatsgevonden.

Soms was het doelwit van een liquidatie een verzetsstrijder die was overgehaald om zijn kameraden te verraden. Johan van L. had een ‘amourette’ met een medewerkster van het Parool, destijds een illegale krant. Toen ze werd gearresteerd stemde hij ermee in om samen te werken met de Sicherheitsdienst in ruil voor haar vrijlating. Hij werd twee maanden voor de bevrijding geliquideerd.

Willem P. verraadde leden van het verzet in ruil voor de vrijlating van zijn joodse verloofde Wiesje B. Hij werd gedood en zijn lichaam werd in de Baarsjesgracht gegooid, waar het pas zes weken later werd gevonden. Voor Wiesje B. liep het overigens ook slecht af: na de oorlog vond ze de dood op het vliegveld van Frankfurt am Main. Ze probeerde een vliegtuig naar Amsterdam te halen en liep tegen de draaiende propeller van een Dakota aan.

Naast Duitsers en collaborateurs werden soms ook onderduikers gedood, omdat ze onhandelbaar waren en men geen andere oplossing kon bedenken. Een Duitse jood die ondergedoken was in Amsterdam kreeg ruzie met zijn gastheer, de acteur Louis van G. Toen hij dreigde om Van G. aan te geven bij de Duitsers, sloeg Van G. hem op het hoofd met een stuk kabel en vervolgens met zijn hoofd tegen de rand van een badkuip. Van G. ging naar de gevangenis, maar kreeg na de oorlog gratie.

Represailles

Sommige liquidaties lijken succesvol te zijn geweest. Op de avond van 5 januari 1945 bezochten leden van het verzet de woningen van werknemers van het Gewestelijk Arbeidsbureau (GAB). Ze hadden een lege envelop van het departement van Sociale Zaken bij zich en zeiden dat ze die persoonlijk moesten afgegeven aan de geadresseerde, die vervolgens werd neergeschoten. Zes mensen werden gedood en nog eens drie zwaargewond.

De actie richtte zich op GAB-medewerkers die betrokken waren bij het ronselen van arbeiders voor de versterking van de Westwall. Tienduizenden jonge mannen waren al afgevoerd uit andere steden. Na de GAB-liquidaties voerden de Duitsers represailles uit, maar het ronselen van werkkrachten hield op in Amsterdam.

Leden van de NSB vreesden de liquidaties. Ze kregen toestemming om schietlessen te volgen en kregen pistolen uitgereikt. Oosthoek schrijft dat sommige leden van de NSB en de Landwacht zo bang waren dat ze zich terugtrokken uit de actieve dienst.

Ondanks het feit dat de liquidaties soms succes lijken te hebben gehad, zijn ze altijd omstreden gebleven en is het onderwerp nog altijd taboe. Dat heeft veel te maken met de bloederige vergeldingsacties die ze uitlokten. In Amsterdam hebben de Duitsers tientallen mensen geëxecuteerd, alleen al op de Rozenoord fusilladeplaats bij de Amsteldijk meer dan honderd. Ze hielden voor dat doel zelfs speciale Todeskandidaten achter de hand.

Jack Kooistra en Albert Oosthoek (2009), Recht op wraak: Liquidaties in Nederland 1940-1945. Penn Uitgeverij. Eric Slot (2009), Met groot verlof: Liquidaties in crimineel Nederland. Uitgeverij Bert Bakker.

3 May 2009 |

Comments

Drieentwintig liquidaties tijdens bezetting

Op fusilladeplaats Rozenoord staat een plaquette met de tekst dat hier meer dan 100 Nederlanders werden gefusilleerd. Ik vind dat kil en zuinig. In de kleinste Franse dorpjes staan naamplaten van de slachtoffers van WO II en WO I.
Omdat ik me afvroeg wie er bij Rozenoord zijn gefusilleerd en waarom, heb ik het uitgezocht en in een artikel verwerkt. Dat is te lezen op www.demirandabuurt.web-log.nl
categorie Algemene Zaken, Herdenking Rozenoord, Wie werden er gefusilleerd bij Rozenoord?
(die CAPTCHA letters zijn erg moeilijk te lezen, kan dat niet wat makkelijker?)

Captcha

Sorry, die Captcha is inderdaad een crime. Het is wel mogelijk om in plaats van de letterherkenning een simpel sommetje te laten maken, maar dan komt er weer erg veel spam door.
Het is inderdaad wel een erg sobere plaquette!

klasgenoot als SS-er

Geen reactie, maar een actie. Ik deelde vroeger de schoolbanken met een zekere Arnold Vos die met zijn oudere broer bij de SS is gegaan. Ik heb hem destijds in Lent waar we beiden woonden nog een keer gesproken.
De familie Vos uit Lent was slachtoffer van de crisistijd der 30-er jaren en dientengevolge in Duitse dienst gegaan.

Ik zou zo graag willen weten hoe het ze is vergaan. Leven ze nog? Of zijn ze aan het Oostfront gevallen?

Mijnheer Kooistra, kunt U mij de weg wijzen hierachter te komen. Privacywetgeving is de hindernis om van de gemeente te horen hoe het ze is vergaan.

Graag reactie,
Ab van Lent, Eindhoven

pieter lakeman

Ik ben op zoek naar informatie over pieter lakeman die op de amstelveense weg woonde en in de late oorlogsjaren in vught vast zat. wie kan mij helpen aan informatie?waarom zat hij in vught?

liquidatie

Wie kan mij informatie geven over de liquidatie van Jan Hendrik Fiesler door het verzet op 23-12-1944 in Oosterleek (Wijdenes)?